O badaniu Agroekologii TAPE – Centrum Doradztwa Rolniczego

  • by

W kierunku agroekologii

Agrobiznes, agroturystyka, agrotechnologia to pojęcia, do których już przywykliśmy. Teraz do naszego agrosłownika możemy dodać wyjątkową nazwę, czyli agroekologię. Czym jest oraz jak ją zmierzyć? Postaramy się odpowie- dzieć na to pytanie.

Agroekologia pokazuje złożoność świata, zależności i sy- nergie ekosystemów, ich możliwości adaptacyjne i rege- neracyjne praktyki rolnicze. Przypomina o tym, że gospo- darstwa rolne mają również inne funkcje, poza wytwarza- niem żywności. Dobra jakość pożywienia, dbanie o zacho- wanie bioróżnorodności, wymiana wiedzy i współpraca, troska o człowieka, społeczność i przyrodę, edukacja naj- młodszych o podstawach życia są tu kluczowe.

Dbałość o żywotną glebę, uprawy współrzędne, płodo- zmian, stałe pokrycie ziemi, zachowanie różnorodnej puli genetycznej w nasionach, metody upraw dostosowane do lokalnych warunków to działania w duchu agroekologii.

Agroekologia może być odpowiedzią na wiele problemów związanych ze zmianą klimatu, degradacją gleb, niedobo- rem wody, utratą bioróżnorodności, skażeniem wód.

Opiera się na analizach naukowych, praktykach rolniczych i tradycji.

Jest wiele metod rolniczych które wpisują się w agroeko- logię, m.in.: rolnictwo regeneratywne, agroleśnictwo, per- makultura czy rolnictwo ekologiczne.

Agroekologia z perspektywy FAO

Badając mnogość de nicji agroekologii, FAO (Organizacja Narodów Zjednoczonych do Spraw Wyżywienia i Rolnic- twa) wyróżniło 10 wspólnych elementów, które wyróżnia- ją podejście agroekologiczne i są uniwersalne dla całego świata. Są one podstawą przeprowadzonego przez nas badania, które ma na celu sprawdzenie postępu wdraża- nia rozwiązań agroekologicznych w sferach społecznej, środowiskowej i gospodarczej. Te 10 elementów to: róż- norodność, współtworzenie i dzielenie się wiedzą, współ- granie (synergia), wydajność, recycling, wytrzymałość, kapitał ludzki i społeczny, kultura i tradycje związane z żywieniem, odpowiedzialne zarządzanie oraz gospodar- ka solidarna i o obiegu zamkniętym.

TAPE, czyli…?

Badanie TAPE bada społeczności żywnościowe danego terytorium. W pilotażu wzięli udział rolnicy agroekologiczni, w tym ekologiczni certyfikowani. Sednem badania jest pokazanie agroekologicznej jakości samej w sobie albo w porównaniu z innym rodzajem rolnictwa.

Na początku 2021 r. przeprowadzone zostało pilotażowe badanie w Polsce, autodiagnoza gospodarstw: TAPE (Tool for Agroecology Performance Evaluation – Narzędzie Ewa- luacji Stanu Agroekologii). Służy ono do badania na jakim etapie transformacji w kierunku agroekologii jest gospodarstwo.

Narzędzie to bada 10 elementów agroekologii w gospodarstwie i ukazuje je w formie prostej (tzw. pajęczynek) i pogłębionej (diagramów/analiz). Badanie zostało przeprowadzone na 15 gospodarstwach współpracujących z Jurajską Kooperatywą Spożywczą, w okolicach Częstochowy.

Badanie jest pilotażem narzędzia do diagnozy transformacji agroekologicznej gospodarstw stworzonym przez FAO. Prowadzone jest w Europie Wschodniej, na Kaukazie i Bał- kanach oraz w Centralnej Azji. Przeprowadzenie badania w Polsce było możliwe dzięki współpracy polskiej Fundacji Agro-Perma-Lab zajmującej się edukacją na rzecz rozwoju agroekologii i permakultury w Polsce, FAO, włoskiej organizacji działającej na rzecz rozwoju agroekologii Schola Campesina i Jurajskiej Kooperatywy Spożywczej.

Jurajska Kooperatywa Spożywcza (JKS) powstała w 2017 r. i jest oddolną inicjatywą. Zrzesza lokalnych agroekologicz- nych rolników i konsumentów wspólnie dbając o dobrej jakości, etyczne i lokalne pożywienie.

Narzędzie TAPE i proces badawczy daje wyniki na których można byłoby opierać wymierne wskaźnikowe badania lokalnych agroekologicznych gospodarstw i budowanie strategii polityk edukacyjnych (np. w woj. śląskim nisko wypadł element recyclingu w gospodarstwach). Może też być punktem wyjścia do dyskusji na temat wdrażania pro- gramów edukacyjnych, politycznych lub ekonomicznych, które realnie odpowiadałyby na potrzebę wzmacniania zidenty kowanych dobrych praktyk bądź też niezagospo- darowanych obszarów, w których potrzebny jest rozwój społeczny i świadomościowy.

Narzędzie stworzone jest i wdrażane w ten sposób, aby badanie mogli przeprowadzić również rolnicy w ramach swoich związków zawodowych, lokalnych organizacji lub stowarzyszeń społecznych zajmujących się tematem rol- nictwa, żywności lub ekologii.

Pierwszy stopień do TAPE

Pierwszym etapem badania było zebranie informacji o terytorium. Występując w podwójnej roli badaczek i członkiń JKS, spotkałyśmy się z lokalnymi ekspertami i praktykami, by zebrać informacje dotyczące regionu i aspektów związanych z agroekologią. Dzięki współpracy z

Wydziałem Ochrony Środowiska, Rolnictwa i Leśnictwa Starostwa Powiatowego w Częstochowie, lokalnymi Ośrodkami Doradztwa Rolniczego oraz rolnikami, udało się stworzyć bazę informacji nt. badanego terytorium (północny subregion województwa śląskiego – region częstochowski). Te informacje były potrzebne by uzyskać pełny obraz danego regionu, biorąc pod uwagę uwarunkowania geogra czne, prawno-systemowe, historyczne i indywidualne doświadczenia rolników i rolniczek.

Zebrane dane posłużyły nakreśleniu szerszej perspektywy dla wyników badań.

Drugi stopień do TAPE

Kolejnym etapem było przebadanie agroekologicznych rolników współpracujących na jednym terytorium. W tym przypadku były to osoby dostarczające pożywienia do Jurajskiej Kooperatywy Spożywczej. 15 gospodarstw zostało podzielonych na 3 grupy. Zaprosiłyśmy pięcioosobowe grupy rolników na spotkania, które trwały ok. 2-3 godzin. Badanie było przeprowadzone w grupach, tak by stworzyć przestrzeń na wymianę wiedzy i dyskusje. Dany rolnik i jego gospodarstwo jest badane w połączeniu z lokalnym środowiskiem i społecznością, którą współtworzy.

Kluczowe w tym przypadku było to, że dobrze znałyśmy rolników, co umożliwiło sprawne przeprowadzenie badań. Na spotkaniach opowiedziałyśmy o agroekologii, o badaniu TAPE, celu badania oraz przedstawiłyśmy dane charakteryzujące terytorium. Potem każdy rolnik wypełnił kwestionariusz badawczy, mając możliwość skonsultowania pytań by uwspólnić ich rozumienie.

Po spotkaniach, dane z kwes onariuszy zostały wprowa- dzone w internetowy system dedykowany temu badaniu. Specjaliści z FAO i Schola Campesina przeanalizowali dane, tworząc wykresy i tabelki. Rolnicy otrzymali swoje wyniki, jak i całej badanej grupy.

Tu przykładowe gra czne przedstawienie wyników bada- nia z innego kraju, porównujące różne gospodarstwa i techniki agrarne:

Grafika poniżej: Wykres Porównawczy Tape

Mocne i słabe strony

Społeczność rolników Jurajskiej Kooperatywy Spożywczej dobrze wypadła w przeprowadzonym badaniu, co nie powinno być niespodzianką, ponieważ większość z nich zna agroekologię i zgadza się z jej założeniami. Jednak bardzo ciekawe okazały się najmocniejsze i najsłabsze strony przebadanych gospodarstw.

Najlepiej wypadła ocena odpowiedzialnego zarządzania, gdzie uśredniony wynik to 71 na możliwych 100 punktów. Jednak, co kryje się pod tym pojęciem? Odpowiedzialne zarządzanie w badaniu TAPE to nie zarząd i rada nadzorcza, a prawa rolników i wytwórców. Dokładniej obszary takie jak wsparcie wytwórców w zakresie dostępu do gruntów i zasobów naturalnych, możliwość poprawy jakości życia oraz rozwoju, znajomość i przestrzeganie praw wytwórców, dostęp do organizacji zrzeszających wytwór- ców i wsparcie w dostępie do rynku, udział wytwórców w zarządzaniu zasobami naturalnymi i respektowanie równości płci.

Przyglądając się temu zagadnieniu globalnie możemy do- strzec na jak dobrej i uprzywilejowanej pozycji są polscy rolnicy. W pierwszej chwili możemy poczuć oburzenie, bo przecież rolnicy w Polsce to jedna z najbardziej niedocenianych grup zawodowych. Jednak bezpieczeństwo własności, różne organizacje zrzeszające i chroniące prawa wytwórców, równe traktowanie kobiet i mężczyzn oraz perspektywy rozwoju, które stwarza dostęp do Internetu to zasoby, z których może korzysta większość polskich rolników, a które nie są na równi dostępne na całym świecie. Warto z tej perspektywy spojrzeć na swoje gospodarstwo i pozwolić sobie na chwilę refleksji, czy w pełni korzystam z możliwości i zasobów do których mam dostęp.

Natomiast najsłabiej oceniono obszar opisany jako gospodarka solidarna i o obiegu zamkniętym, gdzie średnio odnotowano 47 na 100 możliwych punktów. Co oznacza kategoria o tak długiej nazwie? W badaniu TAPE obszar ten sprawdza, czy istnieje lokalny rynek produktów i usług. Czy istnieją i świetnie prosperują lokalne sieci wytwórców, a relacje między wytwórcami i konsumentami są bezpośrednie, silne i stabilne. Jaki jest poziom samowystarczalności społeczności pod względem rolniczym i produkcji żywności, a także czy istnieje wymiana lub handel między wytwórcami. Odpowiadając na te pytania można zauważyć, że w Polsce jest to jeszcze słabo rozwinięta gałąź sprzedaży żywności. Niewielu rolników i konsumentów korzysta z dobrodziejstw sprzedaży bezpośredniej, co więcej sporo rolników nie wie o możliwościach Rolniczego Handlu Detalicznego. Brak bezpośredniej relacji wytwór- ców żywności i konsumentów skutkuje uprzedmiotowieniem każdej ze stron transakcji – z perspektywy konsumenta rolnik ma sprzedawać dużo i tanio, natomiast rolnik nie przywiązuje zbyt dużej wagi do bezpieczeństwa i zdrowia anonimowych konsumentów.

Agroekologia na nowo łączy wytwórców i konsumentów. Krótkie łańcuchy dostaw umożliwiają odbudowę tej relacji i wymianę wiedzy, wzajemne zrozumienie oraz dbanie o potrzeby drugiej strony transakcji. Wzmocnienie krót- kich łańcuchów dostaw żywności może zwiększyć dochody producentów żywności, przy jednoczesnym zachowaniu godziwej ceny dla konsumentów. Rolnictwo Wspierane Społecznie i kooperatywy spożywcze to inicjatywy oddol- ne, które wyrastają jak grzyby po deszczu. Warto wspo- mnieć, że innowacje społeczne i instytucjonalne odgrywa- ją kluczową rolę w zachęcaniu do produkcji i konsumpcji agroekologicznej. Na tym polu mamy jeszcze sporo pracy do zrobienia, jednak otwartość na nowe rozwiązania i ko- rzystanie z innowacyjnych systemów handlu elektronicz- nego mogą znacząco przyspieszyć ten proces w Polsce.

Kolejne kroki

Wkrótce spotkamy się z rolnikami biorącymi udział w ba- daniu, by omówić wyniki, podzielić się refleksjami i zaplanować wspólne działania. Rolnicy z najlepszymi wynikami zostaną poproszeni o podzielenie się swoja wiedzą i doświadczeniem.

Udostępnimy wyniki badań lokalnym ODR-om – to może być ciekawy punkt wyjścia do tworzenia projektów edukacyjnych, które adresują np. najsłabsze elementy agreokologicznego systemu w praktyczny/techniczny sposób i przez edukację. Rolnicy mogą po jakimś czasie ponownie zbadać swoje gospodarstwa narzędziem TAPE, by zobaczyć ewentualne zmiany czy kierunek rozwoju.

Podsumowanie

Najważniejszym wnioskiem po przeprowadzeniu badania, było dla nas to, że mamy już w naszej społeczności żywnościowej najważniejsze zasoby. Wiemy i czujemy czym jest agroekologia. Teraz nasza praca może się skupić na prze- pływie wiedzy między rolnikami, wymianie doświadczeń, dobrych praktyk i współpracy opartej na zaufaniu. Np. niektórzy rolnicy umieją wytwarzać dobrej jakości pożywienie, ciężko pracują, ale nie są wstanie się z tego utrzymać. Inni natomiast radzą sobie dobrze w kwestiach ekonomicznych. Czy możliwe jest przekazanie sobie tej wiedzy i zmiana podejścia?

Z naszego doświadczenia wynika, że rolnicy, często pomimo wielu kompetencji, sami nie doceniają swojej wiedzy i znaczenia swojej pracy. Z drugiej strony są też tacy rolnicy, którzy nie chcą się rozwijać, i kopiują działania wcześniejszych pokoleń, nie zważając na to, że świat, klimat i społeczności się zmieniają.

Wiedza agroekologiczna jest tu podstawą do zmiany i rozwoju.

Większość rolników jednoznacznie odpowiedziała, że badanie TAPE jest dla nich istotne. Byli zgodni, co do sensu tworzenia tego narzędzia i widzą jego przydatność. TAPE może być dodatkowym wskaźnikiem zmian i rozwoju gospodarstw.

Rolnicy chętnie uczestniczyli w badaniu. Dyskusje w grupach były bardzo ożywione. Dotyczyły osobistych do- świadczeń, obserwacji i spostrzeżeń co do obecnej sytuacji w rolnictwie, różnych prognoz na przyszłość. Niektórzy widzą nadzieję dla świata w podejściu agroekologicznym, inni przewidują coraz gorszą sytuację dla drobnych gospodarstw rolnych.

Niektórzy byli zaskoczeni wynikami. Jeden rolnik poprosił o wsparcie merytoryczne, jak może się rozwijać agroeko- logicznie, które zostało mu udzielone.

W pilotażu zostało sprawdzone, czy pytania są adekwatne, jak reagują rolnicy i jak ewentualnie udoskonalić całe narzędzie.

Obecnie odbywają się spotkania na poziomie międzynarodowym całego regionu Europy Wschodniej i Azji Centralnej, liczące około 30 różnych podmiotów badających TAPE.

Interesującym kolejnym krokiem może być przeprowa- dzenie badań w innych społecznościach żywnościo- wych oraz wśród rolników konwencjonalnych, tak by móc porównać wyniki.

W badaniu TAPE wyniki i analizy należą również do rolni- ków, aby korzystając z nich mogli rozwijać się agroekolo- gicznie i wzmacniać lokalne ekosystemy.

Badanie jest przeprowadzane na różną skalę w wielu krajach. Po zakończeniu pilotażu i udoskonaleniu narzędzia TAPE, będzie możliwość przeprowadzenia badań w społecznościach żywnościowych czy to kooperatyw spożywczych, czy innych grupach zrzeszających lokalnych rolników. Można będzie porównywać różne grupy w Polsce, jak i na świecie.

Tutaj cała relacja z badania tutaj .

Tutaj oficjalna strona badania tutaj.

 Agroekologia, teraz!

Źródło: artykuł ukazał się w Biuletynie nr 2/2021 Centrum Doradztwa Rolniczego „Przedsiębiorczość Wiejska”
Autorki: Wioletta Olejarczyk, Barbara Kurek (Jurajska Kooperatywa Spożywcza)

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *